दशक आठवा : समास पांचवा : स्थूळपंचमहाभूतें स्वरूपाकाशभेद

समास पांचवा : स्थूळपंचमहाभूतें स्वरूपाकाशभेद

॥श्रीराम॥ केवळ मूर्ख तें नेणे म्हणौन घडलें
सांगणे पंचभूतांचीं लक्षणें विशद करूनि ||||
पंचभूतांचा कर्दम जाला आतां नवचे वेगळा केला |
परंतु  कांहीं  येक  वेगळाला  |  करून दाऊं  ||||
पर्वत पाषाण सिळा सीखरें नाना वर्णें लाहान
थोरें खडे गुंडे बहु प्रकारें जाणिजे पृथ्वी ||||
नाना रंगाची मृत्तिका नाना स्थळोस्थळीं जे कां |
वाळुकें  वाळु  अनेका  |  मिळोन  पृथ्वी  ||||
पुरें पट्टणें मनोहरें नाना मंदिरें दामोदरें |
नाना देवाळयें सीखरें मिळोन पृथ्वी ||||
सप्त द्वीपावती पृथ्वी काये म्हणोनि सांगावी |
नव  खंडे  मिळोन  जाणावी  |  वसुंधरा ||||
नाना देव नाना नृपती नाना भाषा नाना रिती |
लक्ष  चौऱ्यासी  उत्पत्ती  |  मिळोन पृथ्वी ||||
नाना उद्वसें जें वनें नाना तरुवरांचीं बनें |
गिरीकंदरें नाना स्थानें मिळोन पृथ्वी ||||
नाना रचना केली देवीं जे जे निर्मिली मानवी |
सकळ  मिळोन  पृथ्वी  |  जाणिजें श्रोतीं ||||
नाना धातु सुवर्णादिक नाना रत्नें जे अनेक |
नाना  काष्ठवृक्षादिक  |  मिळोन  पृथ्वी ||१०||
आतां असो हें बहुवस जडांश आणी कठिणांश |
सकळ पृथ्वी हा विश्वास मानिला पाहिजे ||११||
बोलिलें पृथ्वीचें रूप आतां सांगिजेल आप |
श्रोतीं  वोळखावें  रूप सावध होउनी ||१२||
वापी कूप सरोवर नाना सरितांचें जें नीर |
मेघ आणी सप्त सागर मिळोन आप ||१३||
३४] क्षारक्षीरसुरासर्पिर्दधि इक्षुर्जलं तथा || १
क्षारसमुद्र दिसताहे सकळ जन दृष्टीस पाहे |
जेथें लवण होताहे तोचि  क्षारसिंधु  ||१४||
येक दुधाचा सागर त्या नाव क्षीरसागर |
देवें दिधला  निरंतर उपमन्यासी  ||१५||
येक समुद्र मद्याचा येक जाणावा घृताचा |
येक निखळ  दह्याचा समुद्र  असे  ||१६||
येक उसाच्या रसाचा येक तो शुद्ध जळाचा |
ऐसा सातां समुद्रांचा वेढा  पृथ्वीयेसी ||१७||
एवं भूमंडळीचें जळ नाना स्थळींचें सकळ |
मिळोन अवघें केवळ आप  जाणावें ||१८||
पृथ्वीगर्भीं कितियेक पृथ्वीतळीं अवर्णोदक |
तिहीं लोकींचें उदक मिळोन  आप  ||१९||
नाना वल्ली बहुवस नाना तरुवरांचे रस |
मध पारा अमृत विष मिळोन आप ||२०||
नाना रस स्नेहादिक याहि वेगळे अनेक |
जळावेगळे अवश्यक आप बोलिजे ||२१||
सारद्र आणी सीतळ जळासारिखें पातळ |
शुक्लीत श्रोणीत मूत्र लाळ आप बोलिजे ||२२||
आप संकेतें जाणावें पातळ वोलें वोळखावें |
मृद  सीतळ  स्वभावें आप  बोलिजे ||२३||
जाला आपाचा संकेत पातळ मृद गुळगुळित |
स्वेद श्लेष्मा अश्रु समस्त आप जाणावें ||२४||
तेज ऐका सावधपणें चंद्र सूर्य तारांगणें |
दिव्य देह सतेजपणें तेज बोलिजे ||२५||
वन्ही मेघीं विद्युल्यता वन्ही सृष्टी संव्हारिता |
वन्ही  सागरा  जाळिता  |  वडवानळु  ||२६||
वन्ही शंकराचे नेत्रींचा वन्ही काळाचे क्षुधेचा |
वन्ही परीघ भूगोळाचा तेज  बोलिजे  ||२७||
जें जें प्रकाश रूप तें तें तेजाचें स्वरूप |
शोषक उष्णादि आरोप तेज जाणावे ||२८||
वायो जाणावा चंचळ चैतन्य चेतवी केवळ |
बोलणें  चालणें  सकळ  |  वायोमुळें  ||२९||
हाले डोले तितुका पवन कांहीं न चले पवनेंविण |
सृष्टी  चाळाया  कारण  |  मूळ  तो  वायो  ||३०||
चळण वळण आणी प्रासारण निरोध आणी अकोचन |
सकळ  जाणावा  पवन  |  चंचळरूपी  ||३१||
प्राण अपान आणी व्यान चौथा उदान आणी समान |
नाग  कुर्म  कर्कश  जाण  |  देवदत्त  धनंजये ||३२||
जितुकें कांहीं होतें चळण तितुकें वायोचें लक्षण |
चंद्र  सूर्य  तारांगण  |  वायोचि  धर्ता  ||३३||
आकाश जाणावें पोकळ निर्मळ आणी निश्चळ |
अवकाशरूप सकळ आकाश  जाणावें  ||३४||
आकाश सकळांस व्यापक आकाश अनेकीं येक |
आकाशामध्यें  कौतुक  |  चहूं  भूतांचे  ||३५||
आकाशाऐसें नाहीं सार आकाश सकळांहून थोर |
पाहातां आकाशाचा विचार स्वरूपासारिखा ||३६||
तव शिष्यें केला आक्षेप दोहीचें सारखेंचि रूप |
तरी आकाशचि स्वरूप कां म्हणो नये ||३७||
आकाश स्वरुपा कोण भेद पाहातां दिसती अभेद |
आकाश वस्तुच स्वतसिद्ध कां न म्हणावी ||३८||
वस्तु अचळ अढळ वस्तु निर्मळ निश्चळ |
तैसेंचि आकाश केवळ वस्तुसारिखें ||३९||
ऐकोनि वक्ता बोले वचन वस्तु निर्गुण पुरातन |
आकाशाआंगी सप्त गुण शास्त्रीं निरोपिलें ||४०||
काम क्रोध शोक मोहो भय अज्ञान सुन्यत्व
पाहो ऐसा सप्तविध स्वभाव आकाशाचा ||४१||
ऐसें शात्राकारें बोलिलें म्हणौनि आकाश भूत
जालें स्वरूप निर्विकार संचलें उपमेरहित ||४२||
काचबंदि आणी जळ सारिखेंच वाटे सकळ |
परी येक काच येक जळ शाहाणे जाणती ||४३||
रुवामधें स्फटिक पडिला लोकीं तद्रूप देखिला |
तेणें कपाळमोक्ष जाला कापुस न करी ||४४||
तंदुलामधें श्वेत खडे तंदुलासारिखेंच वांकुडे |
चाऊं  जाता  दांत  पडे तेव्हां कळे ||४५||
त्रिभागामधें खडा असे त्रिभागासारिखाच भासे |
शोधूं  जातां  वेगळा  दिसे कठिणपणें ||४६||
गुळासारिखा गुळदगड परी तो कठिण निचाड |
नागकांडी आणी वेखंड येक म्हणों नये ||४७||
सोनें आणी सोनपितळ येकचि वाटती केवळ |
परी पितळेंसी मिळतां ज्वाळ काळिमा चढे ||४८||
असो हे हीन दृष्टांत आकाश म्हणिजे केवळ
भूत तें भूत आणी अनंत येक कैसे ||४९||
वस्तुसी वर्णचि नसे आकाश शामवर्ण असे |
दोहींस साम्यता कैसे करिती विचक्षण ||५०||
श्रोते म्हणती कैंचें रूप आकाश ठाईंचे अरूप |
आकाश  वस्तुच  तद्रूप  |  भेद  नाहीं ||५१||
चहूं भूतांस नाश आहे आकाश कैसें नासताहे |
आकाशास  न साहे वर्ण वेक्ती विकार ||५२||
आकाश अचळ दिसतें त्याचें काये नासों पाहातें |
पाहातां  आमुचेनि  मतें आकाश शाश्वत  ||५३||
ऐसे ऐकोन वचन वक्ता बोले प्रतिवचन |
ऐक  आतां  लक्षण  |  आकाशाचें ||५४||
आकाश तमापासून  जालें म्हणौन  काम  क्रोधें
वेष्टिलें अज्ञान सुन्यत्व बोलिलें नाम तयाचें ||५५||
अज्ञानें  कामक्रोधादिक मोहो  भये  आणी
शोक हा अज्ञानाचा विवेक आकाशागुणें ||५६||
नास्तिक नकारवचन तेंचि सुन्याचें लक्षण |
तयास म्हणती हृदयसुन्य अज्ञान प्राणी ||५७||
आकाश  स्तब्धपणें  सुन्य  |  सुन्य  म्हणिजे तें
अज्ञान अज्ञान म्हणिजे कठिण रूप तयाचें ||५८||
कठिण सुन्य विकारवंत तयास कैसें म्हणावें
संत मनास वाटे हें तद्वत आहाच दृष्टीं ||५९||
अज्ञान  कालवलें  आकाशीं तया कर्दमा ज्ञान
नासी म्हणोनियां आकाशासी नाश आहे ||६०||
तैसें आकाश  आणी  स्वरूप पाहातां  वाटती
येकरूप परी दोहींमधें विक्षेप सुन्यत्वाचा ||६१||
आहाच पाहातां कल्पेनिसी सारिखेंच वाटे निश्चयेंसीं |
परी  आकाश  स्वरूपासी  |  भेद  आहे  ||६२||
उन्मनी  आणी  सुषुप्ति  अवस्ता सारिखेच  वाटे
तत्वता परी विवंचून पाहों जातां भेद आहे ||६३||
खोटें खऱ्यासारिखें भाविती परी परीक्षवंत निवडिती |
कां  कुरंगें  देखोन  भुलती  |  मृगजळासी  ||६४||
आतां असो हा दृष्टांत बोलिला कळाया संकेत |
म्हणौनि भूत आणि अनंत येक नव्हेती ||६५||
आकाश वेगळेपणें पाहावें स्वरूपीं  स्वरूपचि
व्हावें वस्तुचें पाहाणें स्वभावें ऐसे असे ||६६||
येथें आशंका फिटली संदेहवृत्ती  मावळली  |
भिन्नपणें नवचे अनुभवली स्वरूपस्थिती ||६७||
आकाश अनुभवा येतें स्वरूप अनुभवापरतें |
म्हणोनियां आकाशातें साम्यता न घडे ||६८||
दुग्धासारिखा जळांश निवडूं जाणती राजहंस |
तैसें स्वरूप आणी आकाश संत जाणती ||६९||
सकळ माया गथागोवी संतसंगें हें उगवावी |
पाविजे  मोक्षाची  पदवी सत्समागमें ||७०||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे स्थूळपंचमाहाभूतें स्वरूपाकाशभेदोनाम  समास  पांचवा || ८.५ ||

Popular posts from this blog

साधना करणाऱ्या पुरुषाला काय म्हणतात ?

नामात राहणे हा सरळ मार्ग आहे

सदगुरुंचे महत्व