दशक पांचवा मंत्रं : समास तिसरा : शिष्यलक्षण

दशक पांचवा मंत्रं : समास तिसरा : शिष्यलक्षण

॥श्रीराम॥ मागां सद्गुरूचें लक्षण विशद केलें निरूपण |
आतां  सच्छिष्याची  वोळखण  |  सावध  ऐका  ||||
सद्गुरुविण सच्छिष्य तो वायां जाय निःशेष |
कां सच्छिष्येंविण विशेष सद्गुरु  सिणे  ||||
उत्तम भूमि शोधिली शुद्ध तेथें बीज पेरिलें किडखाद |
कां तें उत्तम बीज परी समंध खडकेंसि पडिला ||||
तैसा सच्छिष्य तें सत्पात्र परंतु गुरु सांगे मंत्र
तंत्र  |  तेथें अरत्र ना परत्र कांहीच नाहीं ||||
अथवा  गुरु पूर्ण  कृपा करी परी शिष्य अना-
धिकारी भाग्यपुरुषाचा भिकारी पुत्र जैसा ||||
तैसें  येकाविण  येक होत असे निरा-
र्थक परलोकींचें सार्थक तें दुऱ्हावे ||||
म्हणौनि  सद्गुरु  आणी  सच्छिष्य तेथें न लगती
सायास त्यां उभयतांचा हव्यास पुरे येकसरा ||||
सुभूमि आणी उत्तम कण उगवेना प्रजन्येंविण |
तैसें  अध्यात्मनिरूपण  |  नस्तां  होये  ||||
सेत पेरिलें आणी उगवलें परंतु निगेविण गेलें |
साधनेंविण   तैसें  जालें  |  साधकांसी  ||||
जंवरी  पीक  आपणास  भोगे  |  तंवरी  अवघेंचि
करणें लागे पीक आलियांहि उगें राहोंचि नये ||१०||
तैसें आत्मज्ञान जालें परी साधन  पाहिजे केलें |
येक वेळ उदंड जेविलें तऱ्हीं सामग्री पाहिजे ||११||
म्हणौन  साधन  अभ्यास आणी सद्‍गुरु सच्छिष्य आणी सच्छास्त्रविचारु |
सत्कर्म सद्वासना पारु पाववी भवाचा||१२||
सद्वुपासना सत्कर्म सत्क्रिया आणी स्वधर्म |
सत्संग  आणी  नित्य  नेम निरंतर ||१३||
ऐसें हें अवघेंचि मिळे तरीच विमळ ज्ञान निवळे |
नाहीं  तरी  पाषांड  संचरे  बळें समुदाईं  ||१४||
येथें शब्द नाहीं शिष्यासी हें अवघें सद्‍गुरुपासीं |
सद्गुरु पालटी अवगुणासी नाना येत्नें करूनी ||१५||
सद्गुरुचेनि असच्छिष्य पालटे परंतु सच्छिष्यें असद्गुरु
न पालटे कां  जें  थोरपण  तुटे म्हणौनिया ||१६||
याकरणें सद्गुरु पाहिजे तरीच सन्मार्ग लाहिजे |
नाहिं  तरी  होईजे  |  पाषांडा  वरपडे  ||१७||
येथें सद्गुरुचि कारण येर सर्व निःकारण |
तथापि सांगो वोळखण सच्छिष्याची ||१८||
मुख्य सच्छिष्याचें लक्षण सद्‍गुरुवचनीं विश्वास
पूर्ण अनन्यभावें शरण त्या नांव सच्छिष्य ||१९||
शिष्य पाहिजे निर्मळ शिष्य पाहिजे आचारसीळ |
शिष्य  पाहिजे  केवळ विरक्त  अनुतापी  ||२०||
शिष्य पाहिजे निष्ठावंत शिष्य पाहिजे सुचिष्मंत |
शिष्य  पाहिजे  नेमस्त  |  सर्वप्रकारीं  ||२१||
शिष्य पाहिजे साक्षपी विशेष शिष्य पाहिजे परम
दक्ष  |  शिष्य पाहिजे  अलक्ष लक्षी ऐसा ||२२||
शिष्य पाहिजे  अति  धीर  |  शिष्य  पाहिजे  अति
उदार शिष्य पाहिजे अति तत्पर परमार्थविषईं ||२३||
शिष्य पाहिजे परोपकारी शिष्य पाहिजे निर्मत्सरी |
शिष्य  पाहिजे  अर्थांतरीं  |  प्रवेशकर्ता   ||२४||
शिष्य पाहिजे  परम शुद्ध  |  शिष्य पाहिजे परम
सावध शिष्य पाहिजे अगाध उत्तम गुणांचा ||२५||
शिष्य पाहिजे  प्रज्ञावंत शिष्य  पाहिजे प्रेमळ
भक्त शिष्य पाहिजे नीतिवंत मर्यादेचा ||२६||
शिष्य पाहिजे युक्तिवंत शिष्य पाहिजे बुद्धिवंत |
शिष्य पाहिजे  संतासंत  |  विचार घेता  ||२७||
शिष्य पाहिजे धारिष्टाचा शिष्य पाहिजे दृढ व्रताचा |
शिष्य पाहिजे  उत्तम  कुळीचा  |  पुण्यसीळ  ||२८||
शिष्य असावा सात्विक शिष्य असावा भजक |
शिष्य  असावा  साधक  |  साधनकर्ता  ||२९||
शिष्य असावा विश्वासी शिष्य असावा कायाक्लेशी |
शिष्य  असावा  परमार्थासी  |  वाढऊं  जाणे ||३०||
शिष्य असावा स्वतंत्र शिष्य असावा जगमित्र |
शिष्य  असावा  सत्पात्र  |  सर्व  गुणें  ||३१||
शिष्य असावा सद्विद्येचा शिष्य असावा सद्भावाचा |
शिष्य  असावा  अंतरींचा  |  परमशुद्ध  ||३२||
शिष्य नसावा अविवेकी शिष्य नसावा गर्भसुखी |
शिष्य  असावा  संसारदुःखी संतप्त  देही  ||३३||
जो संसारदुःखें दुःखवला जो त्रिविधतापें पोळला |
तोचि  अधिकारी  जाला  |  परमार्थविषीं  ||३४||
बहु दुःख भोगिलें जेणें तयासीच परमार्थ बाणे |
संसारदुःखाचेनि  गुणें  |  वैराग्य उपजे  ||३५||
जया संसाराचा त्रास तयासीच उपजे विश्वास |
विस्वासबळें दृढ कास धरिली सद्‍गुरूची ||३६||
अविस्वासें कास सोडिली ऐसीं बहुतेक भवीं बुडालीं |
नाना जळचरीं तोडिलीं  |  मध्येंचि सुखदुःखें  ||३७||
याकारणें दृढ विस्वास तोचि जाणावा सच्छिष्य |
मोक्षाधिकारी  विशेष  |  आग्रगण्यु   ||३८||
जो सद्गुरुवचनें  निवाला  |  तो  सायोज्यतेचा
आंखिला संसारसंगे पांगिला न वचे कदा ||३९||
सद्गुरुहून देव मोठा जयास वाटे तो करंटा |
सुटला  वैभवाचा  फांटा सामर्थ्यपिसें ||४०||
सद्गुरुस्वरूप तें संत आणी देवांस मांडेल कल्पांत |
तेथें  कैचें  उरेल  सामर्थ्य  |  हरिहरांचें  ||४१||
म्हणौन सद्गुरुसामर्थ्य आधीक जेथें आटती ब्रह्मादिक |
अल्पबुद्धी  मानवी  रंक  |  तयांसि हें कळेना  ||४२||
गुरुदेवांस बराबरी करी तो शिष्य दुराचारी |
भ्रांति बैसली अभ्यांतरीं सिद्धांत नेणवे ||४३||
देव मानुषीं भाविला मंत्रीं देवपणासी आला |
सद्गुरु  न वचे  कल्पिला ईश्वराचेनि  ||४४||
म्हणोनि सद्गुरु पूर्णपणें देवाहून आधीक कोटिगुणें |
जयासि  वर्णितां  भांडणें  |  वेदशास्त्रीं लागलीं ||४५||
असो सद्‍गुरुपदापुढें दुजें कांहींच न चढे |
देवसामर्थ्य  तें केवढें  मायाजनित ||४६||
अहो सद्‍गुरुकृपा जयासी सामर्थ्य न चले तया-
पासीं ज्ञानबळें वैभवासी तृणतुच्छ केलें ||४७||
सद्गुरुकृपेचेनि बळें अपरोक्षज्ञानाचेनि उसाळें |
मायेसहित ब्रह्मांड सगळें  दृष्टीस न यें ||४८||
ऐसें सच्छिष्याचें  वैभव  |  सद्‍गुरुवचनीं दृढ
भाव तेणें गुणें देवराव स्वयेंचि होती ||४९||
अंतरीं अनुतापें तापले तेणें अंतर शुद्ध जालें |
पुढें सद्‍गुरुवचनें निवाले सच्छिष्य ऐसे ||५०||
लागतां सद्‍गुरुवचनपंथें जालें  ब्रह्मांड  पालथें |
तरी जयाच्या शुद्ध भावार्थें पालट न धरिजे ||५१||
शरण सद्गुरूस गेले सच्छिष्य ऐसे निवडले |
क्रियापालटें  जाले  |  पावन  ईश्वरीं  ||५२||
ऐसा सद्भाव अंतरीं तेचि मुक्तीचे वाटेकरी |
येर माईक  वेषधारी  |  असच्छिष्य ||५३||
वाटे विषयांचे सुख परमार्थ संपादणे लौकिक |
देखोवेखीं  पढतमूर्ख  |  शरण  गेले  ||५४||
जाली विषईं वृत्ति अनावर दृढ धरिला संसार |
परमार्थ चर्चेचा  विचार मळिण झाला ||५५||
मोड घेतला परमार्थाचा हव्यास धरिला प्रपंचाचा |
भार  वाहिला  कुटुंबाचा  काबाडी  जाला  ||५६||
मानिला प्रपंचीं आनंद केला परमार्थें विनोद |
भ्रांत  मूढ  मतिमंद  |  लोधला कामीं ||५७||
सूकर पूजिलें विलेपनें म्हैसा मर्दिला चंदनें |
तैसा विषई ब्रह्मज्ञानें विवेकें बोधिला ||५८||
रासभ उकरडां लोळे तयासि परिमळसोहळे |
उलूक अंधारीं पळे तया केवी हंसपंगती ||५९||
तैसा विषयदारींचा बराडी घाली अधःपतनीं उडी |
तयास  भगवंत  आवडी  |  सत्संग  कैंचा ||६०||
वर्ती करून दांताळीं स्वानपुत्र हाडें चगळी |
तैसा विषई तळमळी विषयसुखाकारणें ||६१||
तया स्वानमुखीं परमान्न कीं मर्कटास सिंहासन |
तैसें  विषयासक्तां  ज्ञान  |  जिरेल  कैंचें  ||६२||
रासभें राखतां जन्म गेला तो पंडितांमध्यें प्रतिष्ठला |
न वचे  तैसा  आसक्ताला  |  परमार्थ  नाहीं  ||६३||
मिळाला राजहंसांचा मेळा तेथें आला डोंबकावळा |
लक्षून  विष्ठेचा  गोळा  |  हंस  म्हणवी  ||६४||
तैसे सज्जनाचे संगती विषई सज्जन म्हणविती |
विषय  अमेद्य  चित्तीं  |  गोळा  लक्षिला  ||६५||
काखे घेऊनियां दारा म्हणे मज संन्यासी करा |
तैसा  विषई  सैरावैरा  |  ज्ञान  बडबडी  ||६६||
असो ऐसे पढतमूर्ख ते काय जाणती अद्वैतसुख |
नारकी  प्राणी  नर्क भोगिती  स्वइच्छा  ||६७||
वैषेची करील सेवा तो कैसा मंत्री म्हणावा |
तैसा विषयदास मानावा भक्तराज केवी ||६८||
तैसे विषई बापुडे त्यांस ज्ञान कोणीकडे |
वाचाळ शाब्दिक बडबडे वरपडे जाले ||६९||
ऐसे  शिष्य  परम  नष्ट कनिष्ठांमधें कनिष्ठ |
हीन अविवेकी आणी दृष्ट खळ खोटे दुर्जन ||७०||
ऐसे  जे  पापरूप  |  दीर्घदोषी  वज्रलेप |
तयांस प्राश्चीत अनुताप उद्भवतां आहे ||७१||
तेंहि पुन्हां शरण जावें सद्गुरूस संतोषवावें |
कृपादृष्टी  जालियां व्हावें पुन्हां शुद्ध ||७२||
स्वामीद्रोह  जया  घडे तो यावश्चंद्र नरकीं पडे |
तयास उपावचि न घडे स्वामी तुष्टल्यावांचूनी ||७३||
स्मशानवैराग्य आलें म्हणोन लोटांगण घातलें |
तेणें  गुणें  उपतिष्ठले  |  नाहीं  ज्ञान  ||७४||
भाव आणिला जायाचा मंत्र घेतला गुरूचा |
शिष्य जाला दो दिसांचा मंत्राकारणें ||७५||
ऐसे केले गुरु उदंड शब्द सिकला पाषांड |
जाला  तोंडाळ  तर्मुंड  माहापाषांडी ||७६||
घडी येक रडे आणी पडे घडी येक वैराग्य चढे |
घडी येक  अहंभाव  जडे ज्ञातेपणाचा  ||७७||
घडी येक विस्वास धरी सवेंच घडी येक गुर्गुरी |
ऐसे  नाना  छंद  करी  |  पिसाट जैसा  ||७८||
काम क्रोध मद मत्सर लोभ मोह नाना विकार |
अभिमान कापट्य तिरस्कार हृदईं नांदती ||७९||
अहंकार आणी देहपांग अनाचार आणी विषय-
संग संसार  प्रपंच  उद्वेग अंतरीं वसे ||८०||
दीर्घसूत्री कृतघ्न पापी कुकर्मी कुतर्की विकल्पी |
अभक्त अभाव सीघ्रकोपी निष्ठुर  परघातक ||८१||
हृदयेंसुन्य आणी आळसी अविवेकी आणि अविस्वासी |
अधीर  अविचार   संदेहासी  |  दृढ  धर्ता  ||८२||
आशा  ममता  तृष्णा  कल्पना कुबुद्धी  दुर्वृत्ति
दुर्वासना अल्पबुद्धि विषयकामना हृदईं वसे ||८३||
ईषणा  असूया  तिरस्कारें निंदेसि प्रवर्ते
आदरें देहाभिमानें हुंबरे जाणपणें ||८४||
क्षुधा तृषा आवरेना निद्रा सहसा धरेना |
कुटुंबचिंता  वोसरेना भ्रांति पडिली ||८५||
शाब्दिक बोले उदंड वाचा लेश नाहीं वैराग्याचा |
अनुताप धारिष्ट साधनाचा मार्ग  न  धरी ||८६||
भक्ति विरक्ति ना शांती सद्‍वृत्ति लीनता ना दांती |
कृपा  दया  ना  तृप्ती सुबुद्धि  असेच  ना ||८७||
कायाक्लेसीं शेरीरहीन धर्मविषईं परम कृपण |
क्रिया  पालटेना कठिण हृदये  जयाचें  ||८८||
आर्जव नाहीं जनासी जो अप्रिये सज्जनासी |
जयाचे जिवीं आहिर्णेसीं परन्यून  वसे ||८९||
सदा  सर्वकाळ  लटिका बोले माईक लापणिका |
क्रिया विचार पाहतां येका वचनीं सत्य नाहीं ||९०||
परपीडेविषईं तत्पर जैसे विंचु आणी विखार |
तैसा कुशब्दें जिव्हार भेदी  सकळांचें  ||९१||
आपले झांकी अवगुण पुढिलांस बोले कठिण |
मिथ्या  गुणदोषेंविण गुणदोष  लावी  ||९२||
स्वयें पापात्मा अंतरीं पुढिलांचि कणव न करी |
जैसा  हिंसक  दुराचारी परदुःखें  शिणेना ||९३||
दुःख पराव्याचें नेणती दुर्जन गांजिलेचि गांजिती |
श्रम  पावतां  आनंदती  |  आपुले  मनीं   ||९४||
स्वदुःखें झुरे अंतरीं आणी परदुःखें हास्य करी |
तयास  प्राप्त  येमपुरी राजदूत  ताडिती ||९५||
असो ऐसें मदांध  बापुडें  |  तयांसि भगवंत कैंचा
जोडे जयांस सुबुद्धि नावडे पूर्वपातकेंकरूनी ||९६||
तयास देहाचा अंतीं गात्रें क्षीणता पावती |
जिवलगें वोसंडिती जाणवेल तेव्हां ||९७||
असो ऐसे गुणावेगळे ते सच्छिष्य आगळे |
दृढभावार्थें सोहळे भोगिती स्वानंदाचे ||९८||
जये स्थळीं विकल्प जागे कुळाभिमान पाठीं
लागे ते प्राणी प्रपंचसंगें हिंपुटी होती ||९९||
जेणेंकरितां दुःख जालें तेंचि मनीं दृढ धरिलें |
तेणें  गुणें  प्राप्त  जालें पुन्हां  दुःख ||१००||
संसारसंगें  सुख  जालें  |  ऐसें  देखिलें ना ऐकिलें |
ऐसें जाणोन अनहित केलें ते दुःखी होती स्वयें ||१०१||
संसारीं सुख मानिती ते प्राणी मूढमती |
जाणोन डोळे झांकिती पढतमूर्ख ||१०२||
प्रपंच सुखें करावा परी कांहीं परमार्थ वाढवावा |
परमार्थ अवघाचि बुडवावा हें विहित नव्हे ||१०३||
मागां जालें निरूपण गुरुशिष्यांची वोळखण |
आतां  उपदेशाचें  लक्षण  सांगिजेल ||१०४||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
शिष्यलक्षणनाम समास तिसरा || .३ ||

Popular posts from this blog

साधना करणाऱ्या पुरुषाला काय म्हणतात ?

नामात राहणे हा सरळ मार्ग आहे

सदगुरुंचे महत्व