दशक सातवा : चतुर्दश ब्रह्म : समास सहावा : बद्धमुक्तनिरूपण

समास सहावा : बद्धमुक्तनिरूपण || ७.६ ||
॥श्रीराम॥ अद्वैत ब्रह्म निरोपिलें जें कल्पनेरहित संचलें |
क्षणयेक  तदाकार  केलें  |  मज या निरूपणें ||||
परी म्या तदाकार व्हावें ब्रह्मचि होऊन असावें |
पुन्हा संसारास न यावें चंचळपणें सर्वथा ||||
कल्पनारहित जें सुख तेथें नाहीं संसारदुःख |
म्हणोनि  तेंचि  येक होऊन  असावें  ||||
ब्रह्मचि होईजे  श्रवणें  |  पुन्हा वृत्तीवरी लागे
येणें ऐसें सदा येणें जाणें चुकेना कीं ||||
मनें अंतरिक्ष जावें क्षणयेक ब्रह्मचि व्हावें |
पुन्हा तेथून कोसळावें वृत्तीवरी मागुतें ||||
प्रत्यावृत्ती सैरावैरा किती करूं येरझारा |
पाईं लाउनियां दोरा कीटक  जैसा ||||
उपदेशकाळीं तदाकार होतां पडे हें शरीर |
अथवा नेणें आपपर ऐसें जालें पाहिजे ||||
ऐसें नस्तां जें बोलणें तेंचि वाटे लाजिरवाणें |
ब्रह्म होऊन संसार करणें हेंहि विपरीत दिसे ||||
जो स्वयें ब्रह्मचि जाला तो मागुता कैसा आला |
ऐसें  ज्ञान  माझें  मजला प्रशस्त न वटे ||||
ब्रह्मचि होऊन जावें कां तें संसारींच असावें |
दोहींकडे  भरंगळावें किती  म्हणूनी  ||१०||
निरूपणीं ज्ञान प्रबळे उठोन जातां तें मावळे |
मागुता  कामक्रोध खवळे ब्रह्मरूपासी  ||११||
ऐसा कैसा ब्रह्म जाला दोहींकडे अंतरला |
वोडगस्तपणेंचि गेला संसार त्याचा ||१२||
घेतां ब्रह्मसुखाची गोडी संसारिक मागें वोडी |
संसार करितां आवडी ब्रह्मीं उपजे मागुती ||१३||
ब्रह्मसुख नेलें संसारें संसार गेला ज्ञानद्वारें |
दोनी  अपुरीं  पुरें येकही  नाहीं  ||१४||
याकारणें माझें चित्त चंचळ जालें दुश्चीत |
काये करणें  निश्चीत येकही  नाहीं ||१५||
ऐसा श्रोता करी विनती आतां राहावें कोणे रीतीं |
म्हणे  अखंड  माझी मती ब्रह्माकार नाहीं  ||१६||
आतां याचें प्रत्योत्तर वक्ता देईल सुंदर |
श्रोतीं व्हावें निरोत्तर क्षणयेक आतां ||१७||
ब्रह्मचि होऊन  जे पडिले तेचि  मुक्तपदास
गेले येर ते काय बुडाले व्यासादिक ||१८||
श्रोता विनती करी पुढती शुको मुक्तो वामदेवो वा
हे श्रुती दोघेचि मुक्त आदिअंतीं बोलतसे ||१९||
वेदें बद्ध केले सर्व मुक्त शुक वामदेव |
वेदवचनीं  अभाव कैसा  धरावा ||२०||
ऐसा श्रोता वेदाधारें देता झाला प्रत्योत्तरें |
दोघेचि मुक्त अत्यादरें प्रतिपाद्य केले ||२१||
वक्ता बोले याउपरी दोघेचि मुक्त सृष्टीवरी |
ऐसें  बोलतां  उरी कोणास  आहे  ||२२||
बहु ऋषि बहु मुनी सिद्ध योगी आत्मज्ञानी |
जाले  पुरुष  समाधानी असंख्यात  ||२३||

२६] प्रर्‍हादनारदपराशरपुंडरीक
   व्यासांबरीषशुकशौनकभीष्मदाल्भ्यान् |
   रुक्मांगदार्जुनवसिष्ठबिभीषणादीन्
   पुण्यानिमान्परमभागवतान्स्मरामि ||||
२७] कविर्हरिरंतरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः | 
आविर्होत्रोऽथद्रुमिलश्चमसःकरभाजनः ||||
याहि वेगळे थोर थोर ब्रह्माविष्णुमहेश्वर |
आदिकरून  दिगंबर विदेहादिक  ||२४||
शुक वामदेव मुक्त जाले येर हे अवघेचि बुडाले |
या  वचना  विश्वासले  |  ते  पढतमूर्ख  ||२५||
तरी वेद कैसें बोलिला तो काय तुम्हीं मिथ्या
केला ऐकोन वक्ता देता जाला प्रत्योत्तर ||२६||
वेद बोलिला  पूर्वपक्ष मूर्ख तेथेंचि  लावी लक्ष |
साधु आणी वित्पन्न दक्ष त्यांस हें न मने ||२७||
तथापी हें जरी मानलें तरी वेदसामर्थ्य बुडालें |
वेदांचेनि  उद्धरिलें  |  न  वचे  कोणा  ||२८||
वेदा आंगीं सामर्थ्य नसे तरी या वेदास कोण पुसे |
म्हणौनि वेदीं  सामर्थ्य असे जन उधरावया ||२९||
वेदाक्षर घडे ज्यासी तो बोलिजे पुण्यरासी |
म्हणौन वेदीं  सामर्थ्यासी काय उणें ||३०||
वेदशास्त्रपुराण भाग्य जालियां श्रवण |
तेणें होईजे पावन हें बोलती साधु ||३१||
श्लोक अथवा श्लोकार्ध नाहीं तरी श्लोकपाद |
श्रवण होतां येक शब्द नाना दोष जाती ||३२||
वेद शास्त्रीं पुराणीं ऐशा वाक्याच्या आइणी |
अगाध महिमा व्यासवाणी वदोन गेली ||३३||
येकाक्षर होतां श्रवण तत्काळचि होईजे पावन |
ऐसें ग्रंथाचें महिमान ठाईं ठाईं बोलिलें ||३४||
दोहीवेगळा तिजा नुधरे तरी महिमा कैचा उरे |
असो हें  जाणिजे चतुरें येरां गथागोवी ||३५||
वेदशास्त्रें पुराणें कैसीं होती अप्रमाणें |
दोघांवांचून तिसरा कोणें उद्धरावा ||३६||
म्हणसी काष्ठीं लागोन पडिला तोचि येक मुक्त
जाला शुक तोहि अनुवादला नाना निरूपणें ||३७||
शुक मुक्त ऐसें वचन वेद बोलिला हें प्रमाण |
परी  तो  नव्हता  अचेतन  |  ब्रह्माकार ||३८||
अचेतन ब्रह्माकार असता शुक योगेश्वर |
तरी सारासार विचार बोलणें न घडे ||३९||
जो ब्रह्माकार जाला तो काष्ठ होऊन पडिला |
शुक  भागवत  बोलिला परीक्षितीपुढें ||४०||
निरूपण हें सारासार बोलिला पाहिजे विचार |
धांडोळावें  सचराचर  |  दृष्टांताकारणें  ||४१||
क्षणयेक ब्रह्मचि व्हावें क्षणयेक दृश्य धांडोळावें |
नाना  दृष्टांतीं  संपादावें  |  वगतृत्वासी  ||४२||
असो भागवतनिरूपण शुक बोलिला आपण |
तया  आंगीं  बद्धपण लाऊं नये  कीं ||४३||
म्हणोनी  बोलतां  चालतां निचेष्टित  पडिलें
नस्तां मुक्ति लाभे सायोज्यता सद्गुरुबोधें ||४४||
येक मुक्त येक नित्यमुक्त | येक जाणावे जीवन्‍-
मुक्त येक योगी विदेहमुक्त समाधानी ||४५||
सचेतन ते जीवन्मुक्त अचेतन ते विदेहमुक्त |
दोहिवेगळे नित्यमुक्त योगेश्वर जाणावे ||४६||
स्वरूपबोधें स्तब्धता ते जाणावी ताटस्तता |
ताटस्तता आणी स्तब्धता हा देहसमंधु ||४७||
येथें अनुभवासी कारण येर सर्व निःकारण |
तृप्ती पावावी आपण आपुल्या स्वानुभवें ||४८||
कंठमर्याद जेविला त्यास म्हणती भुकेला |
तेणें शब्दें जाजावला हें तों घडेना ||४९||
स्वरूपीं नाहीं देहो तेथें काइसा संदेहो |
बद्ध मुक्त ऐसा भावो देहाचकडे  ||५०||
देहबुद्धि धरून चिंतीं मुक्त ब्रह्मादिक नव्हेती |
तेथें शुकाची कोण गती मुक्तपणाची ||५१||
मुक्तपण हेंचि बद्ध मुक्त बद्ध हें अबद्ध |
सस्वरूप स्वतसिद्ध बद्ध ना मुक्त ||५२||
मुक्तपणाची  पोटीं  शिळा  |  बांधतां  जाईजे
पाताळा देहबुद्धीचा आगळा स्वरूपीं न संटे ||५३||
मीपणापासून सुटला तोचि येक मुक्त जाला |
मुका  अथवा  बोलिला तरी तो मुक्त ||५४||
जयास बाधावें तें वाव तेथें कैंचा मुक्तभाव |
पाहों जातां सकळ वाव गुणवार्ता ||५५||
२८] बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः |
    गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बंधनम् ||||
तत्त्वज्ञाता परमशुद्ध तयासी नाहीं मुक्त बद्ध |
मुक्त  बद्ध  हा विनोद  |  मायागुणें  ||५६||
जेथें नामरूप हें सरे तेथें मुक्तपण कैंचें उरे |
मुक्त  बद्ध  हें विसरे विसरलेपणेंसीं ||५७||
बद्ध मुक्त जाला कोण तो तरी नव्हे कीं आपण |
बधक  जाणावें  मीपण धर्त्यास  बाधी  ||५८||
एवं हा अवघा भ्रम अहंतेचा जाला श्रम |
मायातीत जों विश्राम सेविला नाहीं ||५९||
असो बद्धता आणी मुक्तता आली कल्पनेच्या
माथां ते कल्पना तरी तत्वता साच आहे ||६०||
म्हणोनि हें मृगजळ माया नाथिलें आभाळ |
स्वप्न मिथ्या तत्काळ जागृतीसी होये ||६१||
स्वप्नीं  बद्ध  मुक्त  जाला तो  जागृतीस  नाहीं
आला कैंचा कोण काये जाला कांहीं कळेना ||६२||
म्हणोनि मुक्त विश्वजन जयास जालें आत्म-
ज्ञान शुद्धज्ञानें मुक्तपण समूळ वाव ||६३||
बद्ध मुक्त हा संदेहो धरी कल्पनेचा देहो |
साधु सदा निःसंदेहो देहातीत वस्तु ||६४||
आतां असो हें पुढती पुढें राहावें कोणें रिती |
तेंचि निरूपण श्रोतीं सावध परिसावें ||६५||
इति श्रीदासबोधे गुरुशिष्यसंवादे
बद्धमुक्तनिरूपणनाम समास सहावा || ७.६ ||

Popular posts from this blog

साधना करणाऱ्या पुरुषाला काय म्हणतात ?

नामात राहणे हा सरळ मार्ग आहे

सदगुरुंचे महत्व